Đừng Bao Giờ Trao Siêu Máy Tính Cho Sai Góc Phần Tư

Có một cuốn sách nhỏ viết từ năm 1976 nhưng lại lý giải những gì đang diễn ra bên trong các công ty công nghệ ngày nay rõ ràng hơn tất cả các bài diễn thuyết về AI trong hai năm qua cộng lại.

Cuốn sách ấy được viết bởi Carlo Maria Cipolla, một nhà sử học kinh tế người Ý từng chia cuộc đời mình giữa Pavia và Berkeley. Cipolla đã dành nhiều thập kỷ nghiên cứu cách các nền kinh tế trỗi dậy rồi suy tàn, cách tiền tệ sụp đổ, và cách các đế chế xoay xở để làm hỏng những thứ vốn đang vận hành hoàn hảo. Cuối cùng, ông đi đến một kết luận giải phóng tư duy đến mức—và cũng bất chấp sự khéo léo chính trị đến mức—ban đầu ông chỉ in cuốn sách bằng tiếng Anh để tặng riêng cho một nhóm nhỏ bạn bè thân thiết.

Bạn chẳng cần đến những thuyết âm mưu đen tối để giải thích vì sao thế giới lại hỗn độn đến thế, Cipolla lập luận. Bạn thậm chí còn chẳng cần đến ác ý. Bạn chỉ cần thấu hiểu thế lực hùng mạnh nhất trong lịch sử nhân loại: sự ngu xuẩn (stupidity).

Khoan hãy cảm thấy tự ái, Cipolla không hề dùng từ này như một lời lăng mạ. Ông dùng nó theo đúng cách một nhà vật lý học nói về trọng lực. Và nửa thế kỷ sau, chúng ta vừa mới làm một điều mà Cipolla chưa kịp sống để chứng kiến: chúng ta đã trao cho sự ngu xuẩn của con người một cỗ máy khuếch đại vô hạn mang tên Trí tuệ Nhân tạo.

Năm Định Luật Của Cipolla (Ngắn Gọn và Chính Xác)

Để hiểu vì sao điều đó lại hệ trọng ngay lúc này, bạn phải nắm được năm định luật của Cipolla—bởi chỉ mất chưa đầy hai phút để đọc chúng, nhưng một khi đã biết, chúng sẽ giải thích gần như mọi thứ bạn chứng kiến ở nơi làm việc.

1. Định luật Thứ nhất: Luôn luôn và tất yếu, mọi người đều đánh giá thấp số lượng những kẻ ngu xuẩn đang lưu hành trong xã hội. Cho dù ước tính của bạn có cao đến đâu, con số thực tế vẫn cao hơn. Những người bạn từng đinh ninh là duy lý và điềm tĩnh sẽ làm bạn bất ngờ vào đúng thời điểm bất tiện nhất có thể.
2. Định luật Thứ hai: Xác suất một người nào đó ngu xuẩn hoàn toàn độc lập với bất kỳ đặc điểm nào khác của người đó. Đây là định luật làm tổn thương nhiều cái tôi nhất. Cho dù bạn khảo sát nhân viên tạp vụ, quản lý cấp trung, nhà sáng lập Thung lũng Silicon, tướng bốn sao hay người đoạt giải Nobel, thì tỷ lệ người ngu xuẩn trong mỗi nhóm đều giống hệt nhau. Bằng cấp, sự giàu có và những chức danh hào nhoáng không làm giảm đi sự ngu xuẩn; chúng chỉ trao cho sự ngu xuẩn một chiếc loa phóng thanh lớn hơn mà thôi.
3. Định luật Thứ ba (và là Định luật Vàng): Người ngu xuẩn là người gây ra tổn thất cho một người khác hoặc một nhóm người khác trong khi bản thân chẳng thu được lợi lộc gì, và thậm chí còn có thể tự chuốc lấy tổn thất.
4. Định luật Thứ tư: Những người không ngu xuẩn luôn đánh giá thấp sức tàn phá của những kẻ ngu xuẩn. Đặc biệt, chúng ta cứ mãi quên rằng ở mọi lúc, mọi nơi và trong bất kỳ hoàn cảnh nào, việc giao dịch hay kết giao với người ngu xuẩn luôn kết thúc bằng một sai lầm đắt giá.
5. Định luật Thứ năm: Người ngu xuẩn là kiểu người nguy hiểm nhất—thậm chí còn nguy hiểm hơn cả một kẻ cướp.

Để chứng minh vì sao Định luật Thứ ba và Thứ năm là đúng, Cipolla đã vẽ một mặt phẳng tọa độ đơn giản đo lường mọi hành động của con người bằng hai câu hỏi: Hành động đó giúp ích hay gây hại cho bạn bao nhiêu? và Hành động đó giúp ích hay gây hại cho người khác bao nhiêu?

Hãy nhìn vào bốn góc phần tư hiện ra từ đó:

Nếu bạn làm điều gì đó mang lại lợi ích cho chính mình đồng thời mang lại lợi ích cho những người xung quanh, bạn nằm ở góc trên bên phải: Người Thông Tuệ (Gli Intelligenti). Bạn đang chơi một trò chơi tổng dương. Bạn rời khỏi căn phòng và để lại nó tốt đẹp hơn lúc bạn bước vào.

Nếu bạn làm điều gì đó gây thiệt hại cho bản thân nhưng lại tạo ra lợi ích cho người khác, bạn ở góc trên bên trái: Người Khờ Khạo (Gli Sprovveduti)—có thể vì hào phóng, hoặc đơn giản là ngây thơ.

Nếu bạn làm điều gì đó mang lại lợi ích cho mình bằng cách gây ra tổn thất cho người khác, bạn ngồi ở góc dưới bên phải: Kẻ Cướp (I Banditi). Tất nhiên chẳng ai ưa kẻ cướp cả. Nếu một tên cướp trấn lột của bạn một trăm đô la trong con hẻm, bạn nghèo đi một trăm đô la. Nhưng hãy để ý một chi tiết thú vị: tên cướp giàu thêm một trăm đô la. Có một logic ở đó. Bạn có thể đoán trước tên cướp muốn gì, bạn có thể khóa cửa đề phòng tên cướp, và thậm chí bạn có thể thương lượng với tên cướp.

Và rồi có góc dưới bên trái: Kẻ Ngu Xuẩn (Gli Stupidi).

Vì sao kẻ ngu xuẩn lại nguy hiểm hơn cả kẻ cướp? Bởi vì kẻ cướp ít nhất còn hành động theo tư lợi hợp lý. Còn một kẻ ngu xuẩn sẽ bước vào bếp nhà bạn lúc hai giờ sáng, châm lửa đốt lò nướng bánh mì của bạn chẳng vì lý do gì cả, tự làm cháy trụi lông mày của chính hắn trong lúc đó, rồi bước ra ngoài miệng phàn nàn về mùi khói. Tất cả mọi người đều mất mát. Chẳng ai được lợi gì. Và bởi vì không hề có động cơ hợp lý nào, bạn không bao giờ có thể phòng thủ trước nó.

Các Ô Phân Loại Nơi Công Sở Sản Sinh Ra Sự Ngu Xuẩn Như Thế Nào

Nếu bạn từng làm việc trong một tập đoàn, bạn sẽ hiểu sự trớ trêu cay nghiệt trong sơ đồ của Cipolla: các ban lãnh đạo rất mê việc xếp con người vào bốn cái ô vuông, nhưng họ hầu như chẳng bao giờ dùng đúng bốn ô đó.

Có hẳn một dòng meme trên internet chuyên chế giễu các bảng bốn góc phần tư nơi công sở. Hãy nhốt mười vị giám đốc vào một căn phòng họp ngoại khóa cùng tấm bảng trắng và một đĩa bánh sừng bò, chỉ trong vòng hai mươi phút sẽ có người kẻ hai đường thẳng vuông góc, bịa ra hai trục tọa độ hoàn toàn hư cấu—“Tốc Độ Chiến Lược” đối đầu với “Sự Đồng Thuận Liên Phòng Ban”—rồi dành ba quý tiếp theo nhét từng con người trong tòa nhà vào một ô vuông.

Hầu hết những hệ lưới công sở ấy đều là kịch nghệ thuần túy. Trong suốt sự nghiệp của mình, ngoài biểu đồ của Cipolla, tôi mới chỉ thấy duy nhất một biểu đồ 2×2 khác thực sự nói lên sự thật về cách các tổ chức vận hành.

Nhiều năm trước, Simon Sinek đã có một bài diễn thuyết nổi tiếng về cách Đặc nhiệm Hải quân Navy SEALs tuyển chọn chiến binh cho Đội SEAL Số 6 (SEAL Team Six). Họ vẽ một biểu đồ đơn giản với Hiệu suất (Performance) trên trục tung và Sự tin cậy (Trust) trên trục hoành.

Hiển nhiên, chẳng ai muốn người ở góc dưới bên trái vừa có hiệu suất thấp vừa có độ tin cậy thấp, và ai cũng khao khát ngôi sao ở góc trên bên phải có hiệu suất cao và độ tin cậy cao. Điều làm Sinek say mê chính là phát hiện của lực lượng SEALs về hai góc còn lại: họ sẽ luôn luôn chọn một người có hiệu suất trung bình—hoặc thậm chí thấp—nhưng độ tin cậy cao, thay vì một người có hiệu suất cao nhưng độ tin cậy thấp.

Tại sao? Bởi vì trong một đội ngũ thực thụ, kẻ “hiệu suất cao nhưng độ tin cậy thấp” là thuốc độc. Hắn là một siêu sao đạt được chỉ tiêu cá nhân bằng cách giẫm lên cổ đồng đội, ôm hết công trạng về mình và đẩy người khác ra chịu trận. Hãy nhìn thật kỹ vào biểu đồ của Sinek và bạn sẽ nhận ra kẻ hiệu suất cao nhưng độ tin cậy thấp đã có một cái tên lâu đời hơn nhiều trong cuốn sách của Cipolla: hắn chính là một Kẻ Cướp Công Sở (Corporate Bandit).

Hầu hết các công ty đều cực kỳ tệ trong việc phân biệt giữa một người kiến tạo Thông Tuệ và một Kẻ Cướp hào nhoáng. Và bởi vì đội ngũ lãnh đạo không biết cách đo lường sự tin cậy hay năng lực phán đoán, họ cố tự bảo vệ mình bằng cách phát minh ra các Quy trình (Processes).

Và đó chính là nơi sự ngu xuẩn mang tính thể chế ra đời.

Hãy lấy một trong những chương siêu thực nhất trong lịch sử doanh nghiệp làm ví dụ. Trong nhiều năm liền, Microsoft đã vận hành kỳ đánh giá hiệu suất của mình dựa trên hệ thống “xếp hạng cưỡng bức (stack ranking)” cứng nhắc. Dưới quy trình này, mọi quản lý đều bị buộc mặc định phải chấm điểm nhóm của mình theo một đường cong thống kê cố định—nghĩa là trong mỗi chu kỳ đánh giá, một tỷ lệ ấn định trước của từng nhóm bắt buộc phải bị xếp xuống đáy và đẩy ra khỏi cửa, dựa trên giả định toán học rằng một tỷ lệ cố định những người được tuyển dụng chắc chắn là tuyển sai.

Hãy dừng lại một giây và chiêm ngưỡng kiến trúc kỳ khôi của ý tưởng đó.

Bạn có thể là một người quản lý đã dành hai năm trời để chiêu mộ mười kỹ sư sáng giá nhất hành tinh—mười thiên tài xứng đáng bước vào ngôi đền huyền thoại. Chẳng quan trọng. Bảng tính Excel đòi hỏi một vật tế thần, thế nên một trong số các thiên tài của bạn buộc phải bị dán nhãn là kẻ thất bại.

Chuyện gì đã xảy ra tiếp theo? Chính xác là những gì bất kỳ người tỉnh táo nào cũng có thể tiên đoán. Các kỹ sư giỏi từ chối gia nhập những nhóm đã có sẵn các kỹ sư giỏi, bởi ngồi cạnh một thiên tài đồng nghĩa với việc chính bạn có thể là người bị đẩy khỏi con thuyền. Mọi người ngừng giúp đỡ các nhóm khác. Đồng nghiệp giấu nhẹm thông tin để người bên cạnh không thể tỏa sáng hơn mình. Cả một thập kỷ đổi mới sáng tạo đã âm thầm bị bóp nghẹt bởi một công thức nhân sự.

Hãy tự hỏi mình câu hỏi của Cipolla: Ai được lợi từ quy trình đó?
Không phải các kỹ sư. Không phải các nhà quản lý. Không phải khách hàng. Cũng chẳng phải các cổ đông. Đó là sự ngu xuẩn góc-dưới-bên-trái thuần khiết ở quy mô công nghiệp—được khoác lên mình bộ cánh “khoa học quản trị nghiêm cẩn.”

AI Xuất Hiện: Tháo Bỏ Giới Hạn Tốc Độ Cho Những Ý Tưởng Tồi

Trong suốt mấy nghìn năm qua, nhân loại có một cơ chế an toàn tích hợp sẵn để chống lại Định luật Thứ tư của Cipolla: làm bất cứ việc gì cũng đều tốn công sức.

Trước khi có AI, sự ngu xuẩn có một giới hạn tốc độ tự nhiên. Ngay cả kẻ phản năng suất không biết mệt mỏi nhất trong công ty bạn cũng chỉ có mười ngón tay và tám tiếng làm việc mỗi ngày. Trước chiều thứ Sáu, số lượng bản ghi nhớ dài năm trang mà họ có thể viết, số bài thuyết trình tái cơ cấu vô bổ mà họ có thể căn chỉnh, và số người mà họ có thể làm xao nhãng suy cho cùng vẫn có giới hạn.

Rồi chúng ta phát minh ra AI tạo sinh—và tháo phăng bộ phanh khỏi chiếc xe.

Hãy nhìn quanh thế giới kinh doanh ngày hôm nay và bạn có thể chứng kiến một vụ nổ thực sự của những người đang làm các việc vô nghĩa với tốc độ nhanh gấp mười nghìn lần trước đây.

Ai đó nảy ra một ý nghĩ nhỏ nhoi, chưa thành hình vào sáng thứ Ba. Thay vì dành mười phút để suy nghĩ cho thấu đáo, họ bảo AI biến ba gạch đầu dòng thành một “Tài Liệu Tầm Nhìn Chiến Lược” đồ sộ dài mười hai trang. Họ gửi nó cho hai mươi đồng nghiệp. Hai mươi người đồng nghiệp ấy liếc nhìn mười hai trang tài liệu, thở dài ngao ngán, rồi lại bảo AI của họ tóm tắt nó ngược trở về ba gạch đầu dòng ban đầu.

Hãy nghĩ về bản chất vật lý của những gì vừa diễn ra. Hai mươi con người đã đánh mất hai mươi phút trong ngày của họ, một trung tâm dữ liệu đâu đó ở bang Virginia đã đun sôi cả một bể bơi nước để chạy các cụm GPU, và chẳng có lấy một giọt thấu thị thực sự nào của con người được truyền từ bộ não này sang bộ não khác.

Và đó mới chỉ là phiên bản lịch sự. Khắp cõi internet, các công ty đang xua hàng đoàn “tác nhân AI tiếp cận tự hành” làm ngập lụt hàng triệu hộp thư đến bằng những tin nhắn giả-cá-nhân-hóa—tự thiêu rụi uy tín của chính mình đồng thời biến email thành thứ không thể sử dụng được nữa đối với tất cả mọi người. Các đội ngũ sản phẩm đang tạo ra hàng núi tính năng chẳng ai yêu cầu và những dòng mã chẳng ai hiểu nổi, chỉ đơn giản vì nút bấm tạo ra chúng là miễn phí.

Ảo Tưởng Vĩ Đại Trong Phòng Họp Hội Đồng Quản Trị

Điều này đưa chúng ta đến ảo tưởng lớn nhất trong các phòng họp hội đồng quản trị hiện nay: niềm tin rằng việc cắm AI vào quy trình sẵn có sẽ biến công ty bạn trở nên thông minh.

Đi đến đâu bạn cũng thấy các vị giám đốc hoảng loạn kêu gào: “Hãy đưa AI vào bộ phận hỗ trợ khách hàng! Hãy đưa AI vào quy trình lập kế hoạch! Hãy đưa AI vào kỳ đánh giá nhân sự!”

Hãy lắng nghe thật kỹ: nếu quy trình của bạn vốn đã hỏng—nếu luồng hỗ trợ của bạn được thiết kế để nhốt khách hàng vào một mê cung cho đến khi họ bỏ cuộc, nếu quy trình sản phẩm của bạn là mười chín tầng ủy ban phê duyệt các bản trình chiếu, nếu văn hóa của bạn tưởng thưởng cho Những Kẻ Cướp Công Sở và trừng phạt sự trung thực—thì việc cắm AI vào quy trình đó sẽ không cứu vãn nổi công ty bạn đâu.

Nó sẽ chỉ làm cho quy trình ngu xuẩn của bạn trở nên ngu xuẩn hơn, với tốc độ ánh sáng.

Hãy tưởng tượng nếu Microsoft, vào thời kỳ đỉnh điểm của cơn điên xếp hạng cưỡng bức, đã cắm một tác nhân AI vào bộ phận nhân sự để nó có thể tự động xếp hạng và sa thải một tỷ lệ cố định trong mỗi nhóm kỹ sư vào mỗi sáng thứ Hai hàng tuần. Liệu điều đó có được gọi là “chuyển đổi số”? Hay đó chỉ là cách nhanh hơn để thiêu rụi cả ngôi nhà?

Công nghệ chưa bao giờ sửa chữa được một triết lý đã hỏng. Khi bạn gắn động cơ Công thức 1 vào một chiếc xe đẩy siêu thị bị cong bánh, bạn chẳng thể thắng giải Grand Prix. Bạn chỉ lao đầu vào cột đèn bãi đỗ xe ở vận tốc hai trăm dặm một giờ mà thôi.

Vì Sao Tôi Vẫn Là Một Người Lạc Quan: AI Trong Tay Những Intelligenti

Đọc đến đây, có thể bạn sẽ nghĩ tôi bi quan hay hoài nghi về AI.

Hoàn toàn ngược lại. Một khi đã thấu hiểu các định luật của Cipolla, bạn sẽ nhận ra rằng việc đổ lỗi cho AI về cơn đại hồng thủy những chuyện vô nghĩa nơi công sở cũng giống như đổ lỗi cho chiếc búa chỉ vì có ai đó tự đập vào ngón tay cái của mình.

AI là một công cụ. Bản chất của nó là vậy, và lý do nó tồn tại cũng là vậy.

Một công cụ không có cái tôi, không có đạo đức, và không thuộc về góc phần tư nào của riêng nó. Nó là một hệ số nhân thuần túy của con người đang cầm nó trên tay. Hãy trao nó cho một Kẻ Cướp, họ sẽ dùng nó để trục lợi nhiều hơn trong khi trao đi ít hơn. Hãy trao nó cho một quy trình ngu xuẩn, nó sẽ sản sinh ra sự hỗn loạn ở quy mô công nghiệp.

Nhưng hãy trao chính công cụ ấy cho một người thuộc góc phần tư Thông Tuệ của Cipolla—một người không ngu xuẩn, với một mục đích không ngu xuẩn—và phép màu sẽ xảy ra.

Hãy nhớ lại điều gì định nghĩa nên những Intelligenti trong thế giới của Cipolla, và điều gì định nghĩa nên góc trên bên phải trong biểu đồ Navy SEALs của Sinek: độ tin cậy cao, phán đoán sáng suốt, và những hành động tạo ra giá trị thực cho bản thân bằng cách tạo ra giá trị thực cho người khác.

Khi những con người như thế cầm AI lên, họ không dùng nó để tạo ra những bản ghi nhớ dài mười hai trang chẳng ai muốn đọc, và họ cũng chẳng bắt ốc gắn nó vào bộ máy quan liêu của ngày hôm qua. Họ bắt đầu từ những nguyên lý đầu tiên. Họ đặt câu hỏi rằng một thứ thực sự nên vận hành như thế nào cho một con người khác. Họ gọt bỏ những chiếc ô phân loại ngớ ngẩn, những vở kịch ủy ban và những ma sát nhân tạo. Và rồi họ sử dụng AI đúng như một đòn bẩy vốn có của nó—cho phép một nhóm nhỏ những người kiến tạo giàu sự tin cậy, hoặc thậm chí một nhà sáng tạo độc lập có tư duy sáng suốt, xây dựng nên những tạo tác hữu ích và đẹp đẽ phi thường cho thế giới.

Suy cho cùng, kỷ nguyên AI hoàn toàn không phải là một bài kiểm tra đối với trí thông minh của máy móc. Máy móc đã đủ thông minh cho những gì chúng ta yêu cầu ở chúng rồi.

Đó là bài kiểm tra đối với trí thông minh của chính chúng ta.

Bạn có thể sử dụng công cụ mạnh mẽ nhất trong lịch sử nhân loại để tự động hóa những thói quen xấu và nhân lên gấp bội tiếng ồn. Hoặc bạn có thể bước vào góc phần tư phía trên bên phải của Cipolla—sửa lại cách mọi thứ vận hành, quan tâm đến con người ở phía bên kia, và xây dựng một điều gì đó giúp tất cả mọi người trong căn phòng đều tốt đẹp hơn trước.