Bức Thư Tình Gửi Thiết Kế Lúc Bình Minh Của Kỷ Nguyên Hậu AI

Dạo gần đây, nhìn đâu tôi cũng nghe thấy một nỗi bất an âm ỉ rằng thiết kế đang đi đến hồi kết.

Bởi vì trí tuệ nhân tạo giờ đây có thể tạo ra các thành phẩm thị giác chỉ trong vài giây—giao diện, biểu trưng, hình ảnh, chuyển động, thậm chí cả một đoạn phim hoàn chỉnh—giả định phổ biến cho rằng ngành thiết kế đang dần bị tự động hóa và xóa sổ.

Tôi nhìn vào chính đường chân trời ấy và thấy điều ngược lại. Tôi tin rằng chúng ta đang đứng trước ngưỡng cửa của khoảnh khắc phi thường nhất đối với thiết kế trong suốt cuộc đời mình.

Để hiểu lý do vì sao, chúng ta phải lùi lại một bước khỏi sự ồn ào của hiện tại và đặt ra một câu hỏi nền tảng. Suốt nhiều năm qua, mỗi khi ngồi lại trò chuyện cùng các nhà thiết kế khác, đó luôn là câu hỏi tôi yêu thích nhất:

“Đối với bạn, thiết kế là gì?”

Đó là một câu hỏi tưởng chừng vô cùng đơn giản, nhưng lại thường mở ra một khoảng lặng dài đầy suy tư.

Và lý do của khoảng lặng ấy hầu như chẳng liên quan gì đến những cá nhân đang ngồi trong căn phòng. Nó bắt nguồn từ chính cách thức mà sự tiến bộ và đổi mới của nhân loại diễn ra.

Từ Đống Tro Tàn Lịch Sử Đến Những Làn Sóng Công Nghệ

Sự tiến bộ của con người chuyển động theo những làn sóng đổi mới vĩ đại. Mỗi khi một bước đột phá mới làm thay đổi cách chúng ta tạo ra vạn vật, luôn có một khoảnh khắc tự nhiên đan xen giữa ngỡ ngàng và bất định trước khi chúng ta khám phá ra những cơ hội mới mà nó mở ra cho mình.

Hãy lấy Cuộc Cách mạng Công nghiệp Lần thứ Nhất làm ví dụ. Thoạt đầu, bước chuyển từ những tạo tác thủ công sang sản xuất hàng loạt bằng máy móc dường như thách thức nghề thủ công truyền thống. Thế nhưng công nghiệp hóa không hề làm suy giảm thiết kế; trái lại, nó đã nâng tầm và định hình thiết kế thành một bộ môn hiện đại.

Sản xuất hàng loạt đã mở ra một cơ hội mới phi thường: bởi vì một đồ vật giờ đây có thể được tạo ra ở quy mô lớn cho hàng triệu người, hình thái, vật lý vật liệu, công thái học và tính kinh tế của phương tiện có thể được thai nghén cùng nhau như một triết lý thống nhất, mạch lạc.

Đáng nói hơn nữa là những gì đã diễn ra khi thiết kế hiện đại tìm thấy mục đích sâu sắc nhất của mình trong thế kỷ hai mươi. Chúng ta thường gắn liền thiết kế công nghiệp vĩ đại với những kỷ nguyên thịnh vượng của các tập đoàn, nhưng những tư tưởng bền bỉ nhất của nó lại được tôi luyện từ đống tro tàn của hai cuộc Thế chiến.

Tại Đức sau Thế chiến thứ Nhất, trường phái Bauhaus đã tìm cách tái thiết xã hội bằng việc hợp nhất nghệ thuật, thủ công và công nghiệp để đời sống thường nhật có thể mang trong mình phẩm giá và cái đẹp.

Một thế hệ sau, trong dư chấn của Thế chiến thứ Hai, niềm xác tín ấy còn được đẩy đi xa hơn nữa tại Hochschule für Gestaltung ở Ulm. Được thành lập sau một thời kỳ của những phô trương hào nhoáng và thao túng đám đông, các nhà tư tưởng tại Ulm tin rằng thiết kế phải bám rễ vào sự minh bạch và chân lý. Đối với họ, chủ nghĩa công năng là một cam kết đạo đức: đồ vật tồn tại để trung thực, duy lý, có hệ thống và tôn trọng đời sống con người.

Ngay cùng thời điểm đó, chỉ bên kia dãy Alps, nước Ý thời hậu chiến đang trỗi dậy từ đống đổ nát của chính mình với nguồn tài nguyên khan hiếm và cơ sở hạ tầng tan hoang. Thế nhưng từ đống tro tàn ấy đã nảy nở La Ricostruzione—một vụ nổ của trí tuệ thiết kế, nơi một thế hệ các kiến trúc sư kiêm nhà thiết kế tại Milan đã đón nhận sự thiếu thốn bằng tinh thần nhân văn, sự táo bạo trí tuệ và những thử nghiệm đầy niềm vui.

Hãy đối chiếu chiều sâu lịch sử ấy với những gì đã xảy ra khi làn sóng phần mềm ập đến trong hai thập kỷ qua. Phần mềm bành trướng với tốc độ mà lịch sử nhân loại chưa từng chứng kiến, và không giống như gỗ, thép hay kính, các tạo tác kỹ thuật số không hề mang trọng lực vật lý hay sức cản của vật liệu.

Trong cơn sốt đào vàng mở rộng ấy, thế giới phần mềm bước vào một thời kỳ hỗn loạn sáng tạo. Không có các định luật vật lý hay cội rễ triết học chung để neo giữ bộ môn, mỗi tổ chức tự áp dụng một cách diễn giải riêng về ý nghĩa của từ “thiết kế” sao cho vừa vặn với cấu trúc và tốc độ của chính mình.

Một vài tổ chức công nghệ hiếm hoi đã gìn giữ được dòng dõi cổ điển của thiết kế như linh hồn cấu trúc của sản phẩm. Ở những nơi khác, dưới áp lực khổng lồ phải mở rộng quy mô trên một thế giới số hóa thần tốc, thiết kế thường bị thu hẹp thành một xưởng sao chép bề mặt tốc độ cao.

Những làn sóng như thế đến rồi đi trong lịch sử, và điều đó hoàn toàn tự nhiên. Mọi cơn bùng nổ công nghệ ban đầu đều mở rộng thông qua sự lặp lại trước khi trưởng thành thành một triết lý.

Điều mà trí tuệ nhân tạo đang khép lại ngày hôm nay chỉ đơn giản là làn sóng chuyển tiếp của việc sao chép bề mặt ấy. Và khi làm như vậy, nó đang dọn sạch sân khấu để thiết kế trở về với bản chất cốt lõi từ thuở ban đầu của mình.

Linh Hồn Ẩn Dưới Bề Mặt

Nếu thiết kế không phải là việc tô điểm cho một bề mặt, vậy nó là gì?

Ở nguyên mẫu sâu xa nhất của nó—bắt nguồn từ chữ designare trong tiếng Latin, nghĩa là đánh dấu, trao hình hài cho ý định—thiết kế là sự kết tinh giữa ý nghĩa con người và sự thật cấu trúc.

Hầu hết mọi người đều mắc sai lầm khi nghĩ rằng thiết kế là vẻ bề ngoài của sự vật, cứ như thể nhà thiết kế được trao cho một chiếc hộp đã làm xong và được yêu cầu làm cho nó trông bắt mắt hơn. Nhưng thiết kế không chỉ là trông nó như thế nào và cảm giác ra sao. Thiết kế là cách nó vận hành.

Tôi đã học được bài học đó từ những ngày đầu tại trường thiết kế, qua những cuốn sách của Bruno Munari—nhà thiết kế có sức ảnh hưởng lớn nhất đối với tôi hơn bất kỳ ai khác.

Trong cuốn Da cosa nasce cosa (Từ thứ này sinh ra thứ khác), Munari đã giải trừ vẻ huyền bí của hành vi sáng tạo thông qua điều ông gọi là metodologia progettuale (phương pháp luận thiết kế), với ví dụ nổi tiếng so sánh quy trình thiết kế với một việc giản dị như nấu một nồi cơm xanh. Đối với Munari, thiết kế chưa bao giờ là một tia chớp tạo kiểu tùy hứng; đó là trí tuệ tĩnh lặng và đầy niềm vui của việc bóc tách một vấn đề thành những nguyên liệu cốt lõi, thấu hiểu bản chất của chúng, và để thứ này được sinh ra một cách tự nhiên từ thứ khác. Một khi bạn làm chủ được phương pháp, trí tưởng tượng không còn là sự hỗn loạn nữa—nó được hoàn toàn giải phóng.

Khi nhìn lại lịch sử nghề nghiệp của chúng ta qua lăng kính ấy, điều làm tôi xúc động nhất là có biết bao nhiêu con đường khác nhau để tôn vinh chân lý đó. Những nhà thiết kế mà tôi yêu mến và nghiên cứu suốt nhiều năm qua thường có những mô hình tư duy vô cùng khác biệt trên bề mặt, nhưng lại chia sẻ cùng một niềm xác tín giống hệt nhau ở tầng sâu.

Hãy suy ngẫm xem sự minh định đạo đức của trường phái Ulm đã đơm hoa kết trái như thế nào trong các tác phẩm của Dieter Rams tại Braun. Trong bài chiêm nghiệm kinh điển Omit the Unimportant (Lược bỏ điều không quan trọng), Rams đã nói về phép trừ như một hành động tôn trọng tâm trí con người—gọt bỏ nhiễu loạn thị giác và những trang trí tùy tiện để điều cốt yếu cuối cùng được phép cất lời.

Đối với truyền thống Milan thời hậu chiến, sự nghiêm cẩn lại kết hôn cùng ký ức, tự do và chất thơ. Những kiến trúc sư như Gae Aulenti đã nhắc nhở thế giới hiện đại rằng thiết kế không thể sống trong chân không; nó phải đối thoại với lịch sử, bối cảnh và sự tiếp nối văn hóa.

Song hành cùng bà, Cini Boeri tiếp cận thiết kế như một hành động giải phóng con người. Cho dù bà đang uốn cong một tấm kính nguyên khối duy nhất thành chiếc ghế bành trong suốt hay tưởng tượng ra một dải ghế polyurethane mềm mại vô tận có thể thích ứng với bất kỳ căn phòng nào, Boeri luôn tin rằng đồ vật tồn tại để trao cho con người quyền tự chủ và niềm vui, chứ không bao giờ để áp đặt cách họ phải sống.

Cùng tia lửa nhân văn ấy nhảy múa xuyên suốt các tác phẩm của Philippe Starck, nơi một đồ vật thường ngày bước vào căn phòng không chỉ như một công cụ chức năng, mà như một nhân vật trong câu chuyện con người—mang theo sự dí dỏm, tình cảm và ký ức văn hóa.

Chính Hartmut Esslinger—người mà tôi đã may mắn được gặp gỡ, dù chỉ trong chốc lát—đã bắc nhịp cầu nối liền sự nghiêm cẩn châu Âu và hơi ấm con người ấy thẳng vào buổi bình minh của máy tính cá nhân. Thách thức giáo điều lạnh lùng rằng hình thái chỉ đơn thuần đi theo công năng, Esslinger kiên quyết rằng “hình thái theo đuổi cảm xúc”—rằng công nghệ chỉ xứng đáng có chỗ đứng trong cuộc đời chúng ta khi nó kết nối được với cảm xúc của con người.

Từ chính nền tảng ấy đã nảy nở hành trình theo đuổi tính tất yếu của vật liệu làm nên tên tuổi suốt nhiều thập kỷ của Jony Ive—sự tận hiến thầm lặng nhằm đẩy nhôm, kính hay silicon đến những dung sai chuẩn xác tới mức ranh giới giữa kỹ thuật bên trong và hình thái bên ngoài tan biến hoàn toàn, trao gửi sự chăm chút đến tận phần nội thất khuất lấp bên trong cỗ máy.

Một số người quan sát nhìn vào thời điểm hiện tại và thấy thật trớ trêu khi một nghệ nhân đã dành ba mươi năm hoàn thiện chủ nghĩa tối giản vật lý tại thánh đường phần cứng đặc quyền nhất thế giới nay lại bước thẳng vào biên giới của trí tuệ nhân tạo.

Tôi chẳng thấy chút trớ trêu nào cả. Tôi nhìn thấy bản năng của một nhà thiết kế đích thực: khi một kỷ nguyên mới đến, bạn không ngồi trong viện bảo tàng để canh giữ chiếc bình của ngày hôm qua. Bạn bước thẳng vào những cơ hội mới trước mắt để khám phá cách chúng vận hành và thổi hồn nhân văn vào chúng.

Sự tiết chế, sự giải phóng, ký ức, chất thơ, cảm xúc, tính tất yếu. Trên bề mặt, những cảm thức ấy trông chẳng thể nào khác biệt hơn. Thế nhưng ở tầng nền tảng, chúng hoàn toàn là một.

Không một ai trong số những nhà tư tưởng ấy từng tách rời bề mặt khỏi bản chất. Mỗi người trong số họ đều bắt đầu bằng một góc nhìn triết học về đời sống con người, chất vấn bản chất chất liệu của mình từ những nguyên lý đầu tiên, và kiến tạo nên một chỉnh thể trọn vẹn.

Chân Lý Vật Liệu và Quy Luật Vĩnh Cửu Của Tính Mô-đun

Mỗi khi một kỷ nguyên mới bắt đầu, thiết kế sẽ thăng hoa ngay khoảnh khắc các nhà tư tưởng ngừng bắt chước chất liệu cũ và bắt đầu khám phá những quy luật vật lý đích thực của chất liệu mới.

Và xuyên suốt lịch sử, mỗi khi các nhà thiết kế tìm cách đưa tay nghề thủ công bậc cao lên quy mô phổ quát, họ đều tìm về cùng một nguyên lý đầu tiên: tính mô-đun được sinh ra từ chân lý vật liệu.

Vào thế kỷ mười chín, khi Michael Thonet thử nghiệm uốn gỗ dẻ gai bằng hơi nước, ông đã nhìn thấy nhiều hơn một kỹ thuật uốn cong gỗ. Trong chiếc ghế quán cà phê nổi tiếng của mình, ông đã thai nghén một hệ thống mô-đun gồm sáu chi tiết hữu cơ tiêu chuẩn hóa có thể đóng gói ba mươi sáu chiếc ghế vào một thùng gỗ duy nhất, vận chuyển vượt đại dương và lắp ráp ở bất cứ đâu bằng những con ốc vít đơn giản thay vì keo dán. Ông đã hợp nhất vật lý vật liệu, sự giản dị mô-đun và tầm vóc toàn cầu thành một hành vi thiết kế duy nhất.

Một thế kỷ sau, Charles và Ray Eames đã làm điều tương tự với các vật liệu công nghiệp giữa thế kỷ hai mươi—đưa gỗ dán ép khuôn, sợi thủy tinh và lưới thép vào việc chuyển hóa dung sai nhà máy thành những đồ vật mang hơi ấm bền lâu thông qua các mặt ghế, chân đế có thể hoán đổi và kiến trúc lưu trữ mô-đun, tất cả đều được dẫn lối bởi khát vọng mang “điều tốt nhất đến cho nhiều người nhất với chi phí thấp nhất.”

Chính sự khước từ việc bắt chước quá khứ ấy đã định hình nên Anna Castelli Ferrieri tại Milan. Vào thời điểm cả thế giới coi rẻ nhựa như một thứ vật liệu thay thế rẻ tiền cho gỗ hoặc kim loại, bà đã đặt câu hỏi rằng các polymer ép phun muốn trở thành gì theo đúng bản chất riêng của chúng. Câu trả lời của bà—những chiếc tủ Componibili hình tròn khớp nối biểu tượng có thể xếp chồng và tổ hợp mà không cần một con ốc vít nào—đã biến một vật liệu tổng hợp khiêm nhường thành kiến trúc mô-đun vượt thời gian.

Chúng ta nhìn thấy chính quy luật ấy trong các hệ thống dân chủ của IKEA, và có lẽ thuần khiết nhất là ở LEGO.

Vì sao viên gạch LEGO nhỏ bé vẫn luôn là một trong những nhạc cụ sáng tạo vĩ đại nhất trong lịch sử nhân loại? Bởi vì tính mô-đun của nó được cai quản bởi độ chính xác vô hình, không khoan nhượng. Bởi vì các quy tắc vật lý của việc hai viên gạch khớp vào nhau chuẩn xác đến từng micron, trí tưởng tượng của con người mới được hoàn toàn tự do bay bổng trên nền tảng ấy.

Chẳng có gì mới mẻ về tính mô-đun hay tư duy hệ thống trong thiết kế cả. Thấu hiểu vật liệu mới nổi của thời đại mình—và nhào nặn nó thành một hệ thống mô-đun trung thực được điều phối bởi những quy luật rõ ràng—luôn là cách để gu thẩm mỹ của con người mở rộng ra toàn thế giới mà không đánh mất linh hồn.

Gửi Những Người Nhìn Vạn Vật Khác Biệt

Đó là lý do vì sao buổi bình minh của kỷ nguyên hậu AI lại làm tôi tràn ngập niềm lạc quan đến thế.

Xuyên suốt lịch sử, mọi trào lưu thiết kế vĩ đại đều bừng nở ngay khoảnh khắc một đột phá công nghệ gỡ bỏ những rào cản của kỷ nguyên trước đó.

Kỹ thuật uốn gỗ bằng hơi nước đã giải phóng Thonet khỏi giới hạn của gỗ chạm khắc; sợi thủy tinh đúc khuôn đã giải phóng nhà Eames để uốn nắn hình thái ôm lấy cơ thể người; polymer đã giải phóng Castelli Ferrieri để phát minh ra những kiến trúc mô-đun mới; gia công phay chính xác đã giải phóng Ive để làm tan biến ranh giới giữa bên trong và bên ngoài của một cỗ máy.

Ngày hôm nay, trí tuệ nhân tạo đang gỡ bỏ rào cản lớn nhất trong tất cả: bức tường ngăn cách giữa việc hình dung một thứ nên vận hành thế nào và việc hiện thực hóa nó. Bằng cách giải phóng chúng ta khỏi sự lặp lại cơ học của các bề mặt, nó cho phép thiết kế quay trở lại với mục đích cao cả nhất của mình.

Một lần nữa, thiết kế không phải là trông nó như thế nào. Thiết kế là cách nó vận hành.

Khi những ranh giới cũ kỹ giữa trí tưởng tượng và thực tại được xóa bỏ, các nhà thiết kế được tự do định hình không chỉ bề mặt của một trải nghiệm, mà cả hệ thống sống động bên dưới nó—mang thiết kế đích thực đến với thế giới ở một quy mô và độ chân thực mà trước đây chúng ta chỉ dám mơ ước.

Tôi nhớ mình từng ngồi dưới khán phòng tại sự kiện Figma Config vài năm trước khi Brian Chesky đứng trên sân khấu và chia sẻ vì sao tương lai của công nghệ thuộc về những nhà thiết kế dám bước lên dẫn dắt. Gần đây hơn, Y Combinator đã vang lên đúng lời kêu gọi ấy tới toàn bộ giới khởi nghiệp: “Chúng ta cần nhiều nhà sáng lập xuất thân từ thiết kế hơn nữa.”

Vì sao lời kêu gọi ấy lại vang vọng khắp nơi ngay lúc này? Bởi vì khi công nghệ khiến việc xây dựng trở nên vô biên, phép màu định hình nên một sản phẩm không còn nằm ở kỹ thuật cơ học thuần túy nữa.

Nó nằm ở gu thẩm mỹ, sự thấu cảm, tư duy hệ thống và sự minh triết. Đó là khả năng đứng tại giao điểm của công nghệ và nghệ thuật khai phóng, biết trân trọng cả phần nội thất khuất lấp phía sau chiếc tủ, và tưởng tượng ra cách một thứ thực sự nên vận hành vì con người.

Khoảnh khắc này thuộc về những người nghĩ khác biệt (think different).

Nó thuộc về những kẻ điên rồ—những kẻ lạc loài, những người nổi loạn, những kẻ gây rối, những chiếc chốt tròn trong những lỗ vuông. Những người nhìn vạn vật theo một cách khác.

Họ không ưa những công thức rập khuôn, và họ chẳng mảy may hứng thú với việc lặp lại hiện trạng. Bạn có thể trích dẫn họ, bất đồng với họ, tôn vinh hay miệt thị họ. Điều duy nhất bạn không thể làm là phớt lờ họ. Bởi vì họ là những người luôn đặt câu hỏi tại sao. Họ là những người có chính kiến và góc nhìn riêng. Họ là những người đẩy nhân loại tiến về phía trước.

Chỉ có một nhà thiết kế mới có thể nhìn vào những cơ hội của một thời đại mới, cảm nhận ý nghĩa của việc làm người bên trong đó, và nhào nặn nên một thứ trung thực đến thế, mạch lạc đến thế, và tất yếu đến thế khiến chúng ta tự hỏi làm sao mình từng sống thiếu nó được.

Tấm toan của một thế kỷ mới đang mở rộng thênh thang.

Hãy cứ khát khao. Hãy cứ dại khờ. Và hãy để Thiết Kế Tốt định hình cách tương lai vận hành.